Ekonominin Gerçek Fotoğrafı Vatandaşın Cebinde

Ekonominin Gerçek Fotoğrafı Vatandaşın Cebinde Rakamlar büyüyor, grafikler yükseliyor. Peki vatandaş neden hâlâ "Geçinemiyorum" diyor? Siyaset dili rakamları sever. Milyarlar konuşulur, trilyonlar telaffuz edilir, büyüme oranları açıklanır, kişi başına millî gelirin ulaştığı yeni seviyeler anlatılır. Sonunda gururla şu cümle kurulur: "Türkiye'nin kişi başına millî geliri arttı." İyi de kimin geliri arttı? Asıl mesele burada başlıyor. Çünkü ekonomide bir rakamın büyümesiyle vatandaşın cebindeki paranın büyümesi aynı şey değildir. Daha açık söyleyelim: Kişi başına millî gelir, kişi başına dağıtılan gelir değildir. Milli Gelir Arttı, Peki Vatandaşın Cebine Ne Girdi? Kişi başına gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), ülkenin belirli bir dönemde ürettiği toplam ekonomik değerin nüfusa bölünmesiyle hesaplanan bir ortalamadır. Bu nedenle kişi başına millî gelir 20 bin dolar oldu diye Türkiye'deki her vatandaşın cebine 20 bin dolar girmiş olmuyor. O para vatandaşlara zarf içinde dağıtılmıyor. Ekonominin toplam büyüklüğü nüfusa bölünüyor ve ortaya bir ortalama çıkıyor. Fakat ortalamaların bir kusuru vardır: Dağılımı göstermezler. Bir ülkede çok zenginlerin geliri olağanüstü artarken milyonlarca insanın geliri yerinde sayabilir. Böyle bir tabloda bile kişi başına ortalama gelir yükselebilir. Bu yüzden yalnızca ortalamaya bakarak toplumun refah düzeyini ölçmek mümkün değildir. Asıl soru: Millî Gelir Büyüyor, Paylar Nasıl Dağıtılıyor? Ekonomiyi bir pasta kabul edelim. Pasta büyümüş olabilir. Güzel. Ama vatandaşın sorması gereken ikinci soru şudur: "Benim dilimim ne kadar büyüdü?" TÜİK'in gelir dağılımı verileri bu sorunun neden önemli olduğunu gösteriyor. TÜİK'in 2024 referans yılına ilişkin Gelir Dağılımı İstatistikleri'ne göre toplumun en yüksek gelirli %20'si toplam gelirin %48,1'ini alırken, en düşük gelirli %20'nin payı %6,3 seviyesinde kaldı. Başka bir ifadeyle en yüksek gelir grubunun toplam gelirden aldığı pay, en düşük gelir grubunun aldığı payın yaklaşık 7,7 katı oldu. Şimdi bir kez daha soralım: Kişi başına millî gelir yükseldiğinde bundan herkes aynı ölçüde mi yararlanıyor? Rakamlar, böyle bir varsayımın yapılamayacağını gösteriyor. Hayat Pahalılığı Artıyor, Maaşlar Aynı Oranda Artıyor mu? Bir başka yanılsama da burada ortaya çıkıyor. Bir çalışanın maaşı 30 bin liradan 40 bin liraya çıktıysa ilk bakışta gelirinin arttığını söyleriz. Ama aynı dönemde ekmek, kira, elektrik, doğal gaz, ulaşım, gıda ve diğer temel ihtiyaçların fiyatları daha yüksek oranda arttıysa, o zaman maaşın rakamsal olarak yükselmesi vatandaşın gerçek anlamda zenginleştiği anlamına gelmez. Ekonominin diliyle ifade edersek: Nominal artış başka, reel artış başkadır. Vatandaşın hayatında önemli olan çoğu zaman bordrodaki rakamdan çok, o rakamla kaç kilo et, kaç litre süt, kaç ekmek, kaç ay kira ve ne kadar enerji satın alabildiğidir. İşte refah dediğimiz şey biraz da budur. Ekonominin Gerçek Fotoğrafı Vatandaşın Cebinde Bir ülkenin ekonomik performansını değerlendirirken sadece millî gelire bakmak, toplumu tek bir rakama indirgemek anlamına gelir. Oysa Türkiye'de milyonlarca insan ücret geliriyle, emekli aylığıyla veya sabit gelirle hayatını sürdürüyor. Bu insanların ekonomik durumunu anlamak için şu sorulara bakmak gerekir: • Emeklinin aylığı enflasyon karşısında ne kadar değer kazandı? • Asgari ücretlinin satın alma gücü ne oldu? • Ortalama çalışanın reel geliri arttı mı? • Hanelerin kira ve gıda harcamalarının gelire oranı ne kadar yükseldi? • Toplumun en düşük gelirli kesiminin toplam gelirden aldığı pay ne oldu? Bunlar cevaplanmadan yalnızca "kişi başına millî gelir arttı" demek, ekonomik tablonun sadece bir tarafını göstermektir. Kişi Başına Millî Gelir Arttı da, Kimin Cebine Ne Girdi? Burada önemli bir ayrım yapalım. Millî gelirin artması elbette ekonomik açıdan önemli bir göstergedir. Bir ülkenin daha fazla üretmesi, daha fazla yatırım yapması, daha yüksek katma değer yaratması ve kişi başına ekonomik üretimin yükselmesi küçümsenecek gelişmeler değildir. Fakat ekonominin büyümesi ile bu büyümenin toplumdaki dağılımı birbirinden farklı meselelerdir. • Birinci soru: Ekonomi ne kadar büyüdü? • İkinci soru: Bu büyümeden kim ne kadar pay aldı? • Üçüncü soru: Vatandaşın satın alma gücü ne oldu? • Dördüncü soru: Toplumun düşük ve orta gelirli kesimleri bu büyümeyi hayatlarında hissedebildi mi? Gerçek ekonomik tablo ancak bu sorular birlikte sorulduğunda ortaya çıkar. Rakamlar Yalan Söylemez; Fakat Tek Başına Bütün Gerçeği de Anlatmaz Burada rakamlarla kavga etmek değil, rakamları doğru okumak gerekiyor. "Kişi başına millî gelir arttı" cümlesi yanlış olmak zorunda değildir. Ama bu cümleden "O hâlde vatandaşların tamamının geliri aynı ölçüde arttı" sonucunu çıkarmak da doğru değildir. Çünkü millî gelir başka bir şeyi, gelir dağılımı başka bir şeyi, reel ücretler başka bir şeyi ölçer. Ekonominin büyüklüğünü anlatan rakamla vatandaşın hayat standardını anlatan rakamı birbirine karıştırmamak gerekir. Vatandaşın Sorduğu Soru Aslında Çok Basit Vatandaş akademik bir ekonomi raporu istemiyor. Çoğu zaman sorduğu soru son derece basittir: "Ay sonunda cebimde ne kalıyor?" Kira çıktıktan sonra ne kalıyor? Pazar alışverişinden sonra ne kalıyor? Elektrik, doğal gaz, ulaşım ve çocukların masrafları çıktıktan sonra ne kalıyor? Ayın son haftasında kredi kartına yüklenmek zorunda kalıyor mu? Bir emekli, maaşını aldığı gün ile ayın son günü arasında aynı ekonomik güce sahip mi? İşte vatandaşın refahını belirleyen gerçek hayat soruları bunlardır. O hâlde bundan sonra sadece "kişi başına millî gelir" demeyelim. Ekonomik başarıyı konuşacaksak daha geniş bir tabloya bakalım: Kişi başına gelir ne kadar arttı? Reel ücretler ne kadar arttı? Gelir dağılımı nasıl değişti? En düşük %20'nin gelirden aldığı pay ne oldu? En yüksek %20'nin payı ne kadar? Asgari ücretlinin satın alma gücü ne durumda? Emeklinin reel geliri ne kadar değişti? Hanelerin temel ihtiyaçlara ayırdığı bütçe ne kadar arttı? Çünkü ekonomik büyümenin gerçek anlamı sadece devletin veya ekonominin bilançosunda değil, insanın hayatında ortaya çıkar. Ve belki de her "Türkiye'nin kişi başına millî geliri şu kadar oldu" açıklamasından sonra sorulması gereken en basit soru şudur: "Peki bu artış vatandaşın cebine ne kadar yansıdı?" Çünkü mesele sadece pastanın büyümesi değildir. Asıl mesele, büyüyen pastadan vatandaşın önündeki tabağa ne kadar konulduğudur. Ve ekonomik refahı ölçmenin en dürüst yolu da belki şudur: Rakamları değil, rakamların vatandaşın hayatındaki karşılığını konuşmak. Mithat Güdü Emekli İmam Hatip / Gazeteci - Yazar