BORSA, YATIRIM FONLARI VE KAZANCIN HELÂLLİĞİ

BORSA, YATIRIM FONLARI VE KAZANCIN HELÂLLİĞİ İnsan, hayatını sürdürebilmek, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamak, geleceğini güvence altına almak ve sahip olduğu imkânları daha verimli değerlendirmek ister. Bu sebeple çalışır, üretir, ticaret yapar; birikimlerini korumaya ve artırmaya gayret eder. İslâm dîni de insanın helâl yollardan kazanmasını, malını değerlendirmesini, üretime ve ticarete katkı sağlamasını yasaklamaz. Aksine meşru kazancı, emeği, dürüst ticareti ve ekonomik sorumluluğu teşvik eder. Ancak Müslüman için mesele yalnızca ne kadar kazandığı değildir. Asıl mesele, kazancın hangi yoldan elde edildiği, hangi ekonomik faaliyete ortak olunduğu ve elde edilen malın dînen meşru olup olmadığıdır. Günümüzde insanların birikimlerini değerlendirmek amacıyla yöneldiği borsa, hisse senetleri ve yatırım fonları da bu açıdan önemli bir tartışma konusudur. Kimi insanlar borsada hisse senedi alıp satmayı bütünüyle haram görürken kimi insanlar da her türlü yatırım fonunu ve borsa işlemini meşru kabul etmektedir. Oysa her iki yaklaşım da meselenin bütün boyutlarını değerlendirmeden verilmiş genel hükümlerdir. Çünkü borsadaki her işlem aynı mahiyette olmadığı gibi yatırım fonlarının tamamı da aynı ekonomik faaliyetlerden oluşmamaktadır. Bir yatırım fonu faizli tahvillere yatırım yaparken başka bir fon altına, bir diğeri şirket hisselerine, bir başkası ise kira sertifikalarına yatırım yapabilir. Bunların tamamını aynı dînî hüküm altında değerlendirmek doğru değildir. Öyleyse asıl soruyu doğru sormak gerekir: Borsaya para yatırmak, hisse senedi satın almak, yatırım fonlarına katılmak ve bu yatırımlardan kazanç elde etmek İslâm'a göre caiz midir? Hangi kazanç helâldir, hangi kazanç haramdır, hangi işlemler ise ihtilaflıdır? Bu soruların cevabını bulabilmek için öncelikle İslâm'ın kazanç ve ticaret anlayışına, ardından hisse senetlerinin ve yatırım fonlarının mahiyetine bakmak gerekir. 1. İslâm'ın kazanç anlayışı İslâm, insanların çalışarak, üreterek, ticaret yaparak ve sermayelerini meşru alanlarda değerlendirerek kazanç elde etmelerini helâl kabul eder. Ancak bu serbestlik sınırsız değildir. Kazancın elde edilme biçimi, tarafların hakları ve ekonomik faaliyetin niteliği dînî ölçülere uygun olmalıdır. Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur: "Allah alışverişi helâl, faizi haram kılmıştır." (Bakara, 2/275) Bu âyet, İslâm'ın ekonomik anlayışındaki temel ayrımı ortaya koymaktadır. Alışveriş ve ticaret meşru bir kazanç yolu iken faiz, borç verilen para karşılığında şart koşulan fazlalığa dayandığı için yasaklanmıştır. Bir başka âyette ise şöyle buyrulur: "Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret olursa başka." (Nisâ, 4/29) Bu âyetlerden hareketle ticaretin yalnızca tarafların anlaşmasına indirgenemeyeceği anlaşılır. Karşılıklı rıza önemlidir; fakat tarafların rızası, haram bir işlemi kendiliğinden helâl hâle getirmez. Faiz, hile, aldatma, haksız kazanç ve başkasının malını hukuka aykırı biçimde elde etme, tarafların anlaşmasıyla meşru hâle gelmez. Dolayısıyla bir Müslümanın yatırım yaparken yalnızca kazanç oranına değil, kazancın kaynağına ve dayandığı sözleşmeye de bakması gerekir. İslâm'da helâl kazanç, yalnızca para kazanmak değil, o kazancı Allah'ın koyduğu sınırlar içerisinde elde etmektir. 2. Faiz ile ticaret arasındaki temel fark Borsa ve yatırım fonları konusunu anlayabilmek için öncelikle faiz ile ticaret arasındaki farkı doğru kavramak gerekir. Faizli borç ilişkisinde kişi, verdiği paranın karşılığında önceden belirlenmiş bir fazlalığı şart koşar. Borç alanın ticareti kâr etse de zarar etse de bu fazlalığı ödeme yükümlülüğü devam eder. Ticarette ise kazanç, yapılan faaliyetin sonucuna bağlıdır. Ticaret yapan kişi mal alır, satar, üretir veya hizmet sunar. Bu faaliyet sonucunda kâr da edebilir, zarar da edebilir. İslâm hukukunda meşru ortaklığın temel özelliklerinden biri de kazanç ve riskin ortaklık esasları çerçevesinde paylaşılmasıdır. Burada önemli bir yanlış anlamayı da düzeltmek gerekir: Her sabit gelirli işlem faiz değildir; her değişken gelirli işlem de helâl değildir. Bir işlemin hükmü, yalnızca kazancının sabit veya değişken olmasına göre değil, sözleşmenin gerçek mahiyetine göre belirlenir. Örneğin faizli tahvil, faiz esasına dayalı bir borç ilişkisini temsil eder. Hisse senedinde ise yatırımcı, şirket sermayesindeki belirli bir paya sahip olur. Şirketin değeri artabilir veya azalabilir; kâr dağıtabilir ya da zarar edebilir. Bu sebeple hisse senedi ile faizli tahvil aynı kategoride değerlendirilemez. 3. Borsada hisse senedi satın almak dînen caiz midir? Bu sorunun cevabı, hisse senedinin neyi temsil ettiğini anlamaktan geçer. Bir şirketin hisse senedini satın alan kişi, o şirketin sermayesindeki belirli bir paya sahip olur. Dolayısıyla hisse senedi, yalnızca fiyatı değişen bir kâğıt veya elektronik kayıt değildir; şirket ortaklığını ve bu ortaklıktan doğan hakları temsil eder. Hissedar, sahip olduğu pay oranında şirketin kârından yararlanma hakkına sahip olur; şirketin değer kaybetmesi durumunda ise yatırımının değeri azalabilir. Ayrıca payına bağlı malî ve yönetsel haklardan yararlanabilir. Şirket başarılı olursa hissedar bundan faydalanabilir. Şirketin malî durumu kötüleşirse veya piyasa koşulları değişirse yatırımının değeri düşebilir. Bu yönüyle hisse senedi, faizli borç senedinden farklıdır. Çağdaş İslâm hukukçularının önemli bir bölümü, anonim şirketlerdeki ortaklığı İslâm hukukundaki şirket ve ortaklık esasları çerçevesinde değerlendirmiş, gerekli şartları taşıyan şirketlerin hisselerine ortak olmayı ve bu hisseleri alıp satmayı kural olarak caiz kabul etmiştir. Diyanet İşleri Başkanlığının yayımladığı İlmihal II – İslâm ve Toplum adlı eserde de bu konu ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. İlmihalde, hisse senetlerinin şirket ortaklığını ve kâr-zarar ilişkisini temsil ettiği, bu yönüyle faizli tahvillerden ayrıldığı belirtilmektedir. Çağdaş İslâm bilginlerinin çoğunluğunun hisse senedi alım satımını kural olarak caiz gördüğü ifade edilmektedir. Ancak bu cevazın önemli bir şartı vardır: Şirketin faaliyet alanı ve işlemleri dînen meşru olmalıdır. Dolayısıyla borsada hisse senedi satın almak tek başına haram değildir. Fakat hangi şirketin hissesinin satın alındığı ve o şirketin hangi faaliyetlerden kazanç sağladığı belirleyicidir. 4. Hangi şirketlerin hisselerine ortak olmak caiz değildir? Bir şirketin hisselerini satın almak, o şirketin sermayesine ortak olmak anlamına gelir. Bu nedenle şirketin temel faaliyet alanı dînî açıdan büyük önem taşır. İslâm'ın açıkça yasakladığı alanlarda faaliyet gösteren şirketlerin hisselerine ortak olmak caiz değildir. Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir: - Alkollü içki üretimi ve ticareti yapan şirketler. - Kumar ve bahis faaliyetlerinden gelir elde eden işletmeler. - Faizli bankacılık faaliyetini temel iş modeli olarak yürüten kuruluşlar. - Domuz eti ve ürünlerinin üretim ve ticaretini yapan şirketler. - İslâm'ın yasakladığı ürün ve hizmetleri temel faaliyet alanı hâline getiren işletmeler. - Hile, aldatma, karaborsacılık ve haksız kazanç üzerine kurulu faaliyetler. Burada önemli olan, şirketin yalnızca ticaret unvanına veya reklamlarına bakmak değildir. Gerçek faaliyet alanı, gelir kaynakları ve finansal işlemleri araştırılmalıdır. Örneğin bir şirketin gıda üretmesi, onun otomatik olarak helâl bir yatırım olduğu anlamına gelmez. Ürettiği ürünlerin niteliği, gelir kaynakları ve finansman yöntemleri de değerlendirilmelidir. Aynı şekilde şirketin faaliyet alanının meşru olması, bütün finansal işlemlerinin de dînen uygun olduğu anlamına gelmez. İşte tartışmaların önemli bir bölümü bu noktada ortaya çıkmaktadır. 5. Faizli işlemleri bulunan şirketlerin hisselerini satın almak Borsa konusundaki en önemli ihtilaflardan biri budur. Günümüzde temel faaliyet alanı meşru olan birçok şirketin bankalarla faizli kredi ilişkisi bulunabilmekte, bankalarda faizli mevduat hesapları açılabilmekte veya çeşitli faizli finansman araçlarından yararlanılabilmektedir. Örneğin üretim yapan bir şirket düşünelim. Bu şirketin temel faaliyeti meşrudur. Ürün üretmekte, işçi çalıştırmakta, ticaret yapmakta ve ekonomik değer oluşturmaktadır. Ancak şirketin bankadan faizli kredi kullanması veya bankadaki mevduatından faiz geliri elde etmesi söz konusu olabilir. Bu durumda o şirketin hisselerini satın almak caiz midir? Bu konuda çağdaş İslâm âlimleri arasında farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Birinci yaklaşım: Daha katı ve ihtiyatlı yaklaşımı benimseyen âlimler, şirketin faizli borçlanmasını veya faiz geliri elde etmesini önemli bir dînî sakınca olarak değerlendirir. Bu görüşe göre Müslüman, faizli işlemlere taraf olan şirketlere sermaye sağlayarak bu faaliyetlere destek vermemelidir. İkinci yaklaşım: Diğer bazı çağdaş âlimler ise şirketin esas faaliyetinin meşru olması hâlinde, tâlî nitelikteki bazı faizli işlemler sebebiyle şirketin bütün faaliyetlerini haram kabul etmenin doğru olmayacağını savunmaktadır. Bu yaklaşımı benimseyenler, söz konusu şirketlerin hisselerine ortak olmayı belirli finansal sınırlar, denetim ve haram gelirlerin arındırılması şartları çerçevesinde caiz görebilmektedir. Ancak burada önemli bir husus vardır: Bu görüş, faizli işlemlerin helâl olduğu anlamına gelmez. Sadece temel faaliyeti meşru olan şirketlerin karma finansal yapısının nasıl değerlendirileceğine ilişkin bir içtihattır. Diyanet'in ilmihalindeki değerlendirmede de şirketin meşru faaliyet alanı dışında haram işlemlerden gelir elde etmesi durumunda, bu gelire isabet eden miktarın yaklaşık olarak hesaplanarak hayır yolunda harcanması yaklaşımına yer verilmektedir. Bu harcama, kişinin sevap kazanmak amacıyla yaptığı normal bir sadaka olarak değil, malını haram gelirden arındırma sorumluluğu çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bununla birlikte bu yaklaşımı bütün İslâm âlimlerinin kabul ettiği ortak bir hüküm gibi sunmak doğru değildir. Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisinin yaklaşımı İslâm İşbirliği Teşkilatına bağlı Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisi, 1992 yılında aldığı 63 (1/7) sayılı kararda şirket hisselerine ortak olmayı şirketin amaç ve faaliyetlerine göre değerlendirmiştir. Kararda, meşru amaç ve faaliyetleri bulunan şirketlerin kurulması ve bunlara ortak olunması caiz görülürken temel amacı haram olan şirketlere ortaklık yasaklanmıştır. Bununla birlikte, temel faaliyetleri meşru olsa bile zaman zaman faizli işlemler gibi yasaklanmış işlemlerde bulunan şirketlere ortaklık konusunda da yasaklayıcı yaklaşımın esas olduğu belirtilmiştir. Akademinin 1995 yılında aldığı 87 (4/9) sayılı karar ise temel faaliyet alanı meşru olduğu hâlde faizli borç alan veya faizli hesaplarda para bulunduran şirketlerin hisselerine ilişkin konuyu ele almıştır. Akademi, bu meselenin teknik ve şer'î yönlerinin daha ayrıntılı araştırılması gerektiğini belirterek kesin bir karar vermeyi ertelemiştir. Bu ayrıntı son derece önemlidir. Çünkü Uluslararası İslâm Fıkıh Akademisinin söz konusu kararları, faizli işlemleri bulunan şirketlere sınırsız biçimde izin veren kararlar değildir. Dolayısıyla faizli işlemleri bulunan şirketlerin hisseleri konusunda farklı içtihatların bulunduğu ve ihtiyatlı davranmanın önem taşıdığı bilinmelidir. 6. Yatırım fonlarına para yatırmak caiz midir? Günümüzde borsaya doğrudan hisse senedi alarak yatırım yapmak yerine yatırım fonlarını tercih eden çok sayıda insan bulunmaktadır. Yatırım fonları, birçok yatırımcının parasının bir araya getirilmesi ve profesyonel yöneticiler tarafından belirli yatırım araçlarında değerlendirilmesi esasına dayanır. Bir fonun portföyünde hisse senetleri, altın, döviz, kira sertifikaları, devlet tahvilleri, özel sektör borçlanma araçları ve başka finansal varlıklar bulunabilir. Bu sebeple bütün yatırım fonlarını tek bir hüküm altında toplamak mümkün değildir. Bir yatırım fonuna para yatıran kişi, fonun portföyünü temsil eden katılma payını edinir. Fonun hangi varlıklara yatırım yaptığı, nasıl yönetildiği ve hangi sözleşmelere dayandığı, yatırımın dînî hükmü bakımından önem taşır. Yatırım fonlarını temel özelliklerine göre şöyle değerlendirebiliriz: A. Katılım esaslı hisse senedi fonları Katılım esaslı hisse senedi fonları, belirli şer'î kriterleri karşılayan şirketlerin hisselerine yatırım yapmayı amaçlar. Bu fonlarda şirketlerin faaliyet alanları, faizli borçları, faiz gelirleri ve diğer malî göstergeleri incelenir. Fonun gerçekten bu ilkelere uygun hareket etmesi, faizli araçlara yatırım yapmaması ve şer'î denetim süreçlerinin bulunması hâlinde bu tür fonlara yatırım yapmak caiz görülebilir. Ancak yalnızca fonun adında "katılım" kelimesinin bulunması yeterli değildir. Fonun izahnamesi, yatırım stratejisi, portföy dağılımı ve varsa şer'î uygunluk raporları incelenmelidir. B. Altın fonları Altın, İslâm hukukunda özel hükümlere tâbi olan bir varlıktır. Altın alım satımında peşinlik ve kabz, yani bedellerin karşılıklı teslim edilmesi ilkesi önemlidir. Günümüzde fizikî altın, kaydî altın ve altına dayalı yatırım araçları arasında hukukî ve fıkhî farklılıklar bulunmaktadır. Gerçek altına dayanan, fonun altın üzerindeki mülkiyet ve saklama yapısını açıkça ortaya koyan, teslim ve kabz şartları bakımından gerekli hükümleri karşılayan fonlar caiz görülebilir. Ancak yalnızca altın fiyatındaki değişime bağlı olarak işlem yapan, gerçek altın mülkiyeti sağlamayan veya faizli ve spekülatif türev sözleşmeler kullanan ürünler aynı hükümde değerlendirilemez. Bu nedenle altın fonunun adından hareketle kesin helâl hükmü vermek doğru değildir. C. Para piyasası fonları Para piyasası fonları genellikle kısa vadeli ve likit finansal araçlara yatırım yapar. Bu fonların portföyünde faizli mevduat, repo, ters repo, devlet iç borçlanma senetleri veya başka faizli araçlar bulunabilir. Böyle bir fonun getirisi faizli işlemlerden kaynaklanıyorsa bu kazanç dînen caiz değildir. Dolayısıyla para piyasası fonlarının tamamının faizsiz olduğu düşünülmemelidir. Katılım esaslı para piyasası fonları da ayrıca incelenmeli; hangi araçlarla ve hangi sözleşmelerle getiri sağladığı araştırılmalıdır. D. Borçlanma araçları fonları Devlet tahvili ve özel sektör tahvili gibi faiz karşılığında borç vermeye dayanan araçlardan oluşan fonlar, faiz yasağı bakımından açık bir sakınca taşır. İslâm hukukunda faizli borç senetlerinden gelir elde etmek caiz görülmez. Diyanet'in ilmihalinde de tahvil ve hazine bonosu gibi faizli borç senetlerinden kazanç elde etmenin caiz olmadığı ifade edilmektedir. E. Kira sertifikası (sukuk) fonları Kira sertifikaları, İslâmî finans alanında faizsiz finansman yöntemlerinden biri olarak geliştirilmiştir. Ancak her kira sertifikası yalnızca isminden dolayı faizsiz kabul edilemez. Sertifikanın dayandığı varlık, kira ilişkisi, mülkiyet yapısı, gelir kaynağı ve sözleşme şartları incelenmelidir. Gerçek bir varlık veya meşru ekonomik faaliyete dayanan, faizli borç ilişkisi içermeyen ve şer'î şartları karşılayan kira sertifikaları caiz olabilir. Burada da esas olan isim değil, işlemin gerçek mahiyetidir. 7. Hisse senedi alım satımı kumar mıdır? Borsaya yönelik eleştirilerin önemli bir bölümü, hisse senedi alım satımının kumara benzediği düşüncesinden kaynaklanmaktadır. Ancak bu konuda bir ayrım yapmak gerekir. Bir şirketin gerçek hisselerini satın almak, o şirketin sermayesine ortak olmak anlamına gelir. Yatırımcı, şirketin faaliyetlerinin ve ekonomik sonuçlarının doğurduğu riskleri payı ölçüsünde üstlenir. Bu nedenle hisse senedi alım satımının tamamını kumar olarak nitelendirmek doğru değildir. Bir yatırımcı şirketin malî durumunu, üretim kapasitesini, borçlarını, yönetimini ve gelecekteki ekonomik beklentilerini inceleyerek hisse satın alabilir. Şirketin değer kazanması hâlinde kazanç elde edebilir; değer kaybetmesi hâlinde zarar edebilir. Bu, meşru şartları taşıdığı takdirde ticarî yatırım niteliğindedir. Ancak borsada yapılan her işlem bu nitelikte değildir. Sırf fiyat hareketlerinden yararlanmak amacıyla, gerçek mülkiyet ilişkisi kurmadan, aşırı belirsizlik ve spekülasyon üzerinden yapılan işlemler farklı değerlendirilmelidir. Özellikle piyasa manipülasyonu, yapay fiyat oluşturma, içeriden öğrenilen bilgileri kötüye kullanma, başkalarını yanıltma ve haksız kazanç elde etme dînen meşru değildir. İslâm, ticaretten kazanç elde etmeyi yasaklamaz; ancak hileye, aldatmaya ve başkalarının mağduriyeti üzerinden haksız kazanç sağlamaya izin vermez. Dolayısıyla borsada hisse satın almak ile borsayı bir kumar masasına dönüştürmek aynı şey değildir. 8. Kısa vadeli alım satım, günlük işlem ve spekülasyon Borsada bazı yatırımcılar uzun vadeli ortaklık amacıyla hisse satın alırken bazıları aynı gün içerisinde alım satım yaparak fiyat farklılıklarından kazanç elde etmeye çalışmaktadır. Burada yalnızca işlemin süresine bakarak helâl veya haram hükmü vermek doğru değildir. Bir hisseyi bir yıl elde tutmak, o hisse haram faaliyet gösteren bir şirkete aitse yatırımı helâl hâle getirmez. Aynı şekilde meşru bir şirketin gerçek hissesini satın alıp kısa süre sonra satmak da sırf kısa vadeli olduğu için haram sayılmaz. Önemli olan işlemin niteliğidir. Şu işlem ve uygulamalar birbirinden ayrı değerlendirilmelidir: - Mülkiyeti kendisine ait olan hisse senetlerinin alınıp satılması. - Henüz mülkiyetine geçmemiş hisse senetlerinin satılması. - Faizli kredi kullanılarak yatırım yapılması. - Kaldıraçlı işlemler yoluyla borçlanarak pozisyon açılması. - Gerçek bir mülkiyet ve ticarî işlem ilişkisine dayanmayan, yalnızca fiyat hareketleri üzerinden bahis niteliği taşıyan işlemler yapılması. - Piyasa manipülasyonu, hile ve aldatma yoluyla kazanç elde edilmesi. Bu işlemlerin tamamı aynı fıkhî hükme tâbi değildir. Her birinin mahiyeti, dayandığı sözleşme ve uygulanma biçimi ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Özellikle kişinin mülkiyetinde bulunmayan hisse senetlerini satması anlamına gelen açığa satış işlemi, İslâm hukukunda ciddi sakıncalar taşımaktadır. Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu, 15 Eylül 2020 tarihli fetvasında borsada açığa satış işlemini caiz görmemiştir. Açığa satışta yatırımcı, mülkiyetinde bulunmayan bir hisse senedini satar; fiyatın düşmesi hâlinde aynı hisseyi daha düşük fiyattan satın alarak karşı tarafa teslim etmeyi ve aradaki farktan kazanç sağlamayı hedefler. Kurul, bu işlemin sahip olunmayan hisselerin satışını konu edinmesi, hisselerin borç ilişkisine konu edilmesindeki fıkhî sorunlar ve ödünç alınan hisseler karşılığında talep edilebilecek fazlalığın faiz yasağını ihlal etmesi ihtimali sebebiyle caiz olmadığını belirtmiştir. Bu sebeple bir yatırımcının yalnızca fiyatın düşeceğini düşünerek sahip olmadığı hisseyi satması, normal hisse alım satımıyla aynı şekilde değerlendirilemez. 9. Kaldıraçlı işlemler, vadeli işlemler, opsiyonlar ve varantlar Günümüzde finans piyasalarında kullanılan bazı yatırım araçları, klasik hisse senedi alım satımından farklı sözleşmelere dayanır. Kaldıraçlı işlemlerde yatırımcı, sahip olduğu sermayeden daha büyük bir pozisyon açmak için finansman veya borç ilişkisine girebilir. Bu işlemlerde faiz, borç karşılığında menfaat, gerçek mülkiyetin bulunmaması, aşırı belirsizlik ve spekülasyon gibi unsurlar söz konusu olabilir. Dolayısıyla her kaldıraçlı işlem hakkında sözleşme incelenmeden tek bir hüküm vermek doğru değildir. Ancak faizli finansmana dayanan ve gerçek mülkiyet ilişkisi kurmayan işlemler dînen ciddi sakıncalar taşır. Vadeli işlem, opsiyon ve varant gibi araçlarda da sözleşmenin yapısı önemlidir. Bunlar klasik anlamda bir şirket hissesine ortak olmakla aynı şey değildir. Özellikle gerçek bir varlık veya mülkiyet ilişkisi bulunmayan, yalnızca fiyat değişimine dayalı ve yüksek belirsizlik taşıyan işlemler, İslâm hukukunun ticaret ilkeleri bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Müslümanın bu tür araçlara yönelmeden önce sözleşmenin bütün hükümlerini öğrenmesi ve güvenilir bir fıkıh değerlendirmesine başvurması gerekir. 10. Diyanet İşleri Başkanlığının değerlendirmesi Bu konuda Diyanet'in yayımladığı İlmihal II – İslâm ve Toplum adlı eser önemli bir başvuru kaynağıdır. Diyanet'in ilmihalinde borsa ve hisse senedi konusu, faizli tahviller ile ortaklığı temsil eden hisse senetleri birbirinden ayrılarak incelenmektedir. Eserde şu esaslar ortaya konulmaktadır: 1. Faizli tahvil ve hazine bonosu gibi borç senetlerinden gelir elde etmek caiz değildir. 2. Hisse senetleri, şirket ortaklığını ve kâr-zarar ilişkisini temsil ettiği için tahvillerden farklıdır. 3. Çağdaş İslâm bilginlerinin çoğunluğu, meşru faaliyet gösteren şirketlerin hisselerine ortak olmayı kural olarak caiz görmektedir. 4. Haram faaliyet alanlarında çalışan şirketlerin hisselerini satın almak caiz değildir. 5. Temel faaliyeti meşru olan şirketlerin bazı haram işlemlerden gelir elde etmesi durumunda, bu gelirin yatırımcıya düşen kısmının yaklaşık olarak hesaplanarak hayır yolunda harcanması yaklaşımına yer verilmektedir. 6. Borsadaki manipülasyon, yapay fiyat oluşumu ve haksız kazanca yol açan müdahaleler de dînî açıdan sakıncalıdır. 11. İslâm âlimleri arasında neden görüş farklılıkları bulunmaktadır? İslâm hukukunda temel hükümler Kur'an ve sünnetten hareketle belirlenir. Ancak yeni ortaya çıkan ekonomik işlemlerin hükmünü belirlemek için bu kaynakların ortaya koyduğu ilkeler, işlemin gerçek mahiyetine uygulanır. Modern anonim şirketler, borsalar, yatırım fonları ve elektronik finansal araçlar klasik dönem fıkıh kitaplarında bugünkü şekilleriyle bulunmamaktadır. Bu nedenle çağdaş âlimler, yeni ekonomik kurumları klasik fıkıhtaki ortaklık, alışveriş, borç, vekâlet, kira, sarf ve diğer akitler çerçevesinde incelemektedir. Bu farklılıklar, âlimlerin faiz yasağını kabul edip etmemesinden kaynaklanmaz. Faizin haram olduğu konusunda İslâm âlimleri arasında temel bir ihtilaf bulunmamaktadır. İhtilaf, çağdaş finansal işlemlerin hangi fıkhî kategoriye girdiği ve hangi şartlarla meşru kabul edilebileceği üzerinedir. Bu sebeple bir âlimin görüşünü aktarırken onun hangi şartları esas aldığını da belirtmek gerekir. 12. Katılım endeksinde bulunan her şirketin hissesi kesin olarak helâl midir? Bu soruya da dikkatle yaklaşmak gerekir. Katılım endeksleri, belirli dînî ve finansal kriterleri karşılayan şirketleri belirlemek amacıyla oluşturulmaktadır. Bu endekslerde şirketlerin faaliyet alanları, faizli borçları, faiz gelirleri ve diğer finansal göstergeleri belirli ölçüler çerçevesinde incelenir. Ancak katılım endeksine girmiş olmak, bir şirketin bütün faaliyetlerinin bütün âlimler tarafından tartışmasız biçimde helâl kabul edildiği anlamına gelmez. Çünkü katılım endeksleri de belirli bir şer'î değerlendirme yöntemini esas alır. Bazı yöntemler, temel faaliyeti meşru olan şirketlerin sınırlı miktardaki faizli işlemlerine belirli oranlar dâhilinde tolerans tanıyabilir. Bazı âlimler ise bu tür toleransları yeterli görmeyebilir. Dolayısıyla katılım endeksleri yatırımcıya önemli bir araştırma kolaylığı sağlar; fakat dînî sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz. 13. Yatırım yapmadan önce Müslümanın kendisine sorması gereken sorular Birinci soru: Yatırım yapacağım şirketin temel faaliyet alanı dînen meşru mudur? İkinci soru: Şirket faizli kredi kullanıyor mu veya faiz geliri elde ediyor mu? Üçüncü soru: Satın alacağım hisse gerçekten şirket ortaklığını temsil ediyor mu? Dördüncü soru: Yatırım fonunun portföyünde tahvil, bono, repo veya faizli mevduat gibi araçlar bulunuyor mu? Beşinci soru: Yatırım yaptığım fonun şer'î uygunluk raporu var mı? Bu rapor hangi kuruma veya danışma kuruluna dayanıyor? Altıncı soru: İşlem sırasında faizli kredi, kaldıraç, açığa satış veya dînen sakıncalı başka bir yöntem kullanılıyor mu? Yedinci soru: Kazanç elde etmek uğruna başkalarını aldatma, manipülasyon veya haksız kazanç gibi davranışlara ortak oluyor muyum? Bu soruların cevabını araştırmadan yalnızca başkalarının tavsiyesiyle yatırım yapmak, dînî sorumluluk bakımından yeterli bir yaklaşım değildir. 14. Sonuç olarak: Müslüman için önemli olan çok kazanmak değil, helâl kazanmaktır Borsa, hisse senedi ve yatırım fonları konusu, birkaç kelimeyle geçiştirilebilecek kadar basit bir mesele değildir. İslâm, insanın malını değerlendirmesine, sermayesini ticarete yönlendirmesine, şirketlere ortak olmasına ve meşru yollarla kazanç elde etmesine karşı değildir. Ancak bu serbestlik, faizli işlemleri, haram sektörlere ortaklığı, hileyi, aldatmayı, kumarı ve haksız kazancı meşru hâle getirmez. Bu nedenle borsaya para yatırmak mutlak olarak haram olmadığı gibi, borsada elde edilen her kazanç da mutlak olarak helâl değildir. Hisse senedi satın almak, temel faaliyeti meşru olan ve ortaklık şartlarını taşıyan şirketlerde kural olarak caiz görülebilir. Faizli tahvil ve bono gibi borçlanma araçlarından kazanç elde etmek ise caiz değildir. Yatırım fonlarında da aynı temel ölçü geçerlidir. Fonun adı, reklamı veya kazanç oranı değil; portföyünde bulunan varlıklar, sözleşmeleri ve kazanç kaynakları belirleyicidir. Temel faaliyeti meşru olan fakat faizli işlemleri de bulunan şirketlerin hisseleri konusunda ise çağdaş âlimler arasında farklı içtihatlar vardır. Bu sebeple bu alanda ihtiyatlı davranmak ve daha açık biçimde faizsiz esaslara dayanan yatırımları tercih etmek dînî hassasiyet bakımından daha güvenli bir yoldur. Unutulmamalıdır ki Müslüman, yalnızca parasını korumakla değil, kazancının meşruiyetini korumakla da sorumludur. Bir yatırımın ne kadar kazandırdığı kadar, o kazancın hangi yoldan geldiği de önemlidir. Çünkü malın bereketi yalnızca miktarında değil, helâlliğinde ve insanın gönül huzuruyla taşıyabilmesindedir. Son söz olarak şunu söylemek gerekir: Müslüman, parasını değerlendirmekten kaçınmak zorunda değildir; fakat parasını değerlendirirken dîninin koyduğu ölçüleri göz ardı etme hakkına da sahip değildir. Kazanç elde etmek bir amaç olabilir; ancak helâl kazançtan vazgeçmek pahasına elde edilen hiçbir fazlalık gerçek anlamda bir kazanç değildir. Allah Teâlâ bizleri helâlinden kazanan, haramdan sakınan, kazancında bereket arayan ve malını daima meşru yollarda değerlendiren kullarından eylesin. Âmîn. Mithat Güdü Emekli İmam Hatip / Gazeteci - Yazar