ÜMMETİN FECİ HİKÂYESİ-1

ÜMMETİN FECİ HİKÂYESİ-1 MEHMET NURİ BİNGÖL Bir medeniyetin çöküşü, yalnızca orduların cephede yenilmesiyle başlamaz. Çöküş, çok zaman, daha savaş meydanına gelinmeden önce zihinde, ahlâkta, eğitimde, idarede ve toplumun ortak hedef duygusunda başlar. Osmanlı Devlet-i Aliyesi'nin son asırlarını anlamaya çalışırken de yalnızca savaşlara, saraylara ve antlaşmalara bakmak yeterli değildir. Asıl mesele, bir medeniyetin kendi içindeki dengeyi ne zaman kaybettiği ve dışarıdan gelen baskılar karşısında neden eski mukavemetini gösteremediğidir. Bu açıdan bakıldığında Yeniçeri ve Celâlî hadiselerinden başlayıp Lâle Devri'ne, Tanzimat'a, Jön Türk hareketine, İttihat ve Terakki dönemine ve nihayet Birinci Dünya Savaşı'nın ardından gelen tasfiyeye kadar uzanan uzun bir vetire görülür. Fakat buraya önemli bir kayıt düşmek gerekir: Tarih, tek bir sebebe indirgenemeyecek kadar karmaşıktır. Osmanlı'nın çözülüşünde iç siyasî mücadeleler, ekonomik meseleler, askerî rekabet, milliyetçilikler, Avrupa emperyalizmi, savaşlar ve kurumsal dönüşümler birbirleriyle iç içe geçmiştir. Nitekim modern tarih araştırmaları da Tanzimat'tan Jön Türklere uzanan süreci Batı fikirlerinin, bürokratik dönüşümlerin, milliyetçiliklerin ve imparatorluğu kurtarma arayışlarının kesiştiği çok katmanlı bir süreç olarak ele almak gerekir. ** Yeniçeri ve Celâlî Sarsıntıları Osmanlı'nın güçlü dönemlerinde askerî teşkilât, devletin nizamını koruyan temel unsurlardan biriydi. Fakat zamanla Yeniçeri Ocağı'nın siyasî nüfuzu arttı ve ocak, kuruluşundaki askerî fonksiyonun ötesinde bir güç odağı hâline geldi. Celâlî isyanları ise özellikle Anadolu'da devlet-toplum ilişkilerini derinden sarstı. Köylerin boşalması, üretimin aksaması, güvenliğin bozulması ve nüfus hareketleri uzun vadeli sosyal neticeler doğurdu. Böylece devletin nizam, adalet ve güvenlik üçgeninde ciddi yaralar meydana geldi. Bir devlet için bundan daha tehlikeli bir şey var: İnsanların devlete olan güveninin sarsılması. Çünkü devlet yalnızca kılıçla değil, adalet duygusuyla ayakta durur. Lâle Devri, Osmanlı'nın Avrupa'yı daha yakından tanımaya başladığı, kültür ve diplomasi alanında yeni arayışların ortaya çıktığı bir dönemdi. Burada mesele yeniliğe karşı çıkmak değil de bir medeniyetin, başka bir medeniyetin tekniğini alırken ruhunu değiştirmesidir? Matbaadan askerî mühendisliğe, diplomatik ilişkilerden idarî düzenlemelere kadar birçok alanda yenilik arayışları daha sonra hızlandı. Ancak yenileşmenin hangi temel üzerine oturtulacağı konusunda büyük bir zihnî mücadele başladı. Bu mücadele, Tanzimat döneminde daha belirgin hâle gelecekti. ** Tanzimat: Devleti Kurtarma Çabası 1839 Tanzimat Fermanı, Osmanlı devlet yapısında önemli bir dönüm noktasıdır. Onu yalnızca “çöküşün başlangıcı” diye görmek eksik; yalnızca “modernleşmenin zaferi” diye görmek de eksiktir. Tanzimat, esas itibarıyla devleti kurtarma ve yeniden düzenleme teşebbüslerinden biri olarak ortaya çıktı. Fakat zaman içerisinde Osmanlı'nın kendi hukukî ve siyasî geleneği ile Avrupa'dan alınan kurum ve kavramlar arasında ciddi gerilimler oluştu. Bürokrasi güçlendi. Yeni bir aydın tipi ortaya çıktı. Devletin kurtuluşu artık sadece askerî tedbirlerde değil, anayasa, parlamento, vatandaşlık, merkezîleşme ve idarî reformlarda aranmaya başlandı. Araştırmacı Carter Findley'nin belirttiği gibi, Genç Osmanlılar ve ardından Jön Türkler hareketinin yükselişinde Batı'dan gelen siyasî fikirlerle Tanzimat bürokrasisinin oluşturduğu yeni güç dengelerinin önemli etkileri vardır. ** Bir medeniyetin taşıyıcı kolonlarından biri eğitimdir. Osmanlı'nın klasik döneminde medrese yalnızca dinî bilgi verilen bir kurum değildi; hukuk, mantık, dil, kelâm ve çeşitli ilimlerin öğretildiği geniş bir ilim geleneğinin parçasıydı. Ancak zaman içerisinde eğitim kurumlarının canlılığını kaybetmesi ciddi bir mesele hâline geldi. Nitekim modern araştırmalar, özellikle II. Abdülhamid döneminde medrese eğitiminin devletin modern eğitim projesinin dışında bırakıldığını; yönetim, pedagojik yapı ve müfredat bakımından uzun süre esaslı bir dönüşüm yaşamadığını ortaya koymaktadır. Tekke ve zaviyeler için de benzer bir soru sorulabilir: Kuruluş gayesindeki ihlâs, irşad, ahlâk ve insan yetiştirme fonksiyonu ne ölçüde korunabildi? Bir kurumun adı korunup ruhu zayıflarsa, şekil kalır; fakat medeniyet üreten fonksiyon kaybolur. Jön Türk hareketini ise yalnızca “dış güçlerin projesi” şeklinde açıklamak tarihî bakımdan yeterli değildir. Bu hareketin içerisinde anayasal yönetim, meşrutiyet, özgürlük, merkezîleşme, modernleşme ve farklı milliyetçilik anlayışları gibi çeşitli fikirler bulunuyordu. 1908 Devrimi sonrasında İttihat ve Terakki'nin siyasî ağırlığı arttı ve hareket zamanla daha merkezî ve milliyetçi bir çizgiye yöneldi. Dolayısıyla asıl sorulması gereken soru belki de şudur: Devleti kurtarmak için yola çıkan kadrolar, hangi noktada devletin ruhunu değiştirecek bir siyasî projeye yöneldiler? Bu, tarihçinin ve bizim cevaplamamız gereken zor bir soru elbette. Siyonizm meselesinde ise, tarihî gerçeklerle siyasî yorumları birbirinden ayırmak gerekir. Siyonizm, XIX. yüzyılın sonlarında Avrupa'da ortaya çıkan ve Yahudiler için Filistin'de bir ulusal yurt kurulmasını hedefleyen siyasî bir hareketti. Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiliz hükümetinin 2 Kasım 1917 tarihli Balfour Deklarasyonu, Filistin'de Yahudi halkı için bir “ulusal yurt” kurulmasına destek verdiğini resmen ilan etti. Aynı dönemde İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı topraklarının savaş sonrasındaki paylaşımına ilişkin planları da vardı. 1916 Sykes-Picot düzenlemesine ilişkin belgeler, Osmanlı Arap topraklarının nüfuz bölgelerine ayrılmasının planlandığını açıkça göstermektedir. Dolayısıyla İngiliz ve Fransız emperyal çıkarlarının Osmanlı coğrafyasının parçalanmasında etkili olduğu tarihî belgelerle ortaya konulabilir. Fakat bundan hareketle “Osmanlı'yı yalnızca Siyonizm yıktı” veya “bütün Osmanlı bürokrasisi para karşılığı Siyonistler tarafından satın alındı” şeklindeki kapsamlı hükümlere doğrudan ulaşmak mümkün değildir. Bu farkında oluş tarihi bakışa daha uygun ve önemlidir. Çünkü hakikati savunmak, hakikate benzetilmiş her iddiayı kabul etmek değildir. ** Petrol mü, Kudüs mü? Osmanlı'nın parçalanmasında petrolün ve enerji kaynaklarının önemini de küçümsememek gerekir. Özellikle Mezopotamya, savaş sonrasında İngiliz siyaseti açısından stratejik öneme sahipti. Mesele sadece petrol da değildi. İstanbul, Boğazlar, Basra Körfezi, Süveyş yolu, Mezopotamya, Suriye ve Filistin aynı büyük jeopolitik denklem içinde bulunuyordu. Filistin meselesinin ayrıca önem kazanmasının sebeplerinden biri de Kudüs'ün dinî ve siyasî ağırlığıydı. Dolayısıyla Osmanlı'nın son dönemini anlamak için petrolü de Siyonizmi de İngiliz-Fransız emperyalizmini de milliyetçilikleri de iç siyasî çözülmeyi de birlikte değerlendirmek gerekir. Ve sonra... İşte asıl soru burada başlıyor: Ya sonra? Osmanlı yıkıldı. Haritalar değişti. Yeni devletler kuruldu. Sınırlar, dışımızdaki askeri yönden galip güçlerce çizildi. Fakat ümmetin zihnindeki parçalanma bitmedi. Belki de en acı taraf bu. Bir imparatorluk yıkılsa, bir devlet ortadan kalksa o kadar da mühim değildir de fakat asıl felaket, medeniyet fikrinin de yıkılmasıdır. Bir devlet kaybedildiğinde yeniden kurulabilir. Toprak kaybedildiğinde yeniden kazanılabilir. Fakat ilim, ahlâk, adalet, kardeşlik ve ortak hedef duygusu kaybedilirse nesiller boyunca sürecek bir boşluk meydana gelir. Bugün geçmişe bakarken yapılması gereken, sadece “Bizi kim yıktı?” sorusunu sormak olamaz. Daha mühimi şu: Biz neden yıkılabilir hâle geldik? Dışarıdaki düşman, içeride mukavemet varsa istediği sonucu kolayca alamaz. Bir kale önce surlarından değil, içeriden çöker. Bu sebeple Osmanlı'nın son döneminden alınacak en büyük derslerden biri şudur: İlim zayıflarsa cehalet, adalet zayıflarsa zulüm, ahlâk zayıflarsa menfaat, birlik zayıflarsa tefrika, istikamet zayıflarsa taklit devleti içeriden kemirmeye başlar. Bunun karşısında yeniden yapılması gereken şey ise geçmişi romantikleştirmek değil; geçmişin tecrübelerinden geleceğin ölçülerini çıkarmaktır. Medrese yeniden ilimle buluşmalı. Tekke, şekilden önce ahlâk ve ihlâsı hatırlamalı. Bürokrasi şahsî menfaatin değil, millet ve adaletin hizmetkârı olmalı. Münevver (aydın), kendi medeniyetine yabancılaşmadan dünyayı okuyabilmeli. Siyaset, şahısların ve grupların ikbalinden önce milletin maslahatını gözetmeli; en önemlisi de ümmet, millet birbirini tüketen kimlik mücadelelerinden çıkıp yeniden ortak bir adalet ve kardeşlik fikri etrafında düşünmeyi öğrenmelidir. ** Osmanlı'nın hikâyesi burada bitmiyor. Asıl dersimiz; ümmet ve milletçe alacağımız ibret burada başlıyor. Çünkü tarih yalnızca “ne oldu?” sorusunun cevabı değildir; aynı zamanda, “Bir daha aynı hataya düşmemek için nasıl anlamalıyız?” sorusunun da cevabıdır. ...Ve belki bugün bizim en çok ihtiyacımız olan şey, geçmişe öfkeyle değil; basiretle bakmaktır. (21.09.2026) Temel Kaynak: Tarih Ofisi