BİZ UYURKEN BEYNİMİZ NE YAPIYOR?

BİZ UYURKEN BEYNİMİZ NE YAPIYOR? Gece geç oldu. Gözleriniz kapanıyor ama siz hâlâ telefona bakıyorsunuz. “Bir bölüm daha izleyeyim.” “Şu işi de bitireyim.” “Sabah uyurum.” Sonra sabah oluyor. Uyanıyorsunuz ama zihniniz tam olarak kendine gelememiş gibi. Dikkatinizi toplamak zorlaşıyor, daha çabuk sinirleniyor, normalde önemsemeyeceğiniz şeylere bile gereğinden fazla tepki verebiliyorsunuz. Çünkü uyku, sandığımız gibi hiçbir şey yapmadığımız bir zaman değil. Siz uyurken beyniniz çalışmaya devam ediyor. Hatta bazı işleri özellikle uyku sırasında yapıyor. 2017 yılında The Journal of Neuroscience dergisinde yayımlanan bir araştırmada, uykusuz bırakılan farelerin beynindeki astrositlerin sinapsların bazı bölümlerini daha fazla fagosite ettiği gösterildi. Astrositler beynin destek hücrelerinden. Sinir hücrelerinin çevresinde bulunuyor ve beynin bakımında önemli görevler üstleniyorlar. Bu araştırma internette kısa sürede çok daha çarpıcı bir ifadeyle yayıldı: “Uykusuz kalınca beyin kendini yemeye başlıyor.” Oysa gerçek biraz daha farklı. Beyin kendi dokusunu rastgele yemiyor. Astrositlerin, özellikle yoğun kullanılan sinapsların yıpranmış veya gereksiz hale gelmiş bazı bölümlerini temizlediği düşünülüyor. Yani burada bir yok etme sürecinden çok, beynin bakım ve düzenleme mekanizmasından söz ediyoruz. Fakat araştırmanın dikkat çekici tarafı bununla bitmiyor. Uzun süreli uyku kısıtlamasında mikroglia adı verilen bağışıklık hücrelerinin de daha aktif hale geldiği görüldü. Mikroglia, beynin bağışıklık sisteminin önemli parçalarından biri. Gerektiğinde hasarlı hücreleri ve parçaları temizliyor. Sorun, bu sistemin uzun süre alarm halinde kalması. Bu nedenle bir gece kötü uyumak ile kronik olarak yetersiz uyumak aynı şey değil. Üstelik uyku yalnızca beynin bakım mekanizmasıyla ilgili değil. Hafızayla da yakından ilişkili. Gün boyunca öğrendiğimiz bilgilerin önemli bir bölümü uyku sırasında yeniden işleniyor. Bazı sinir bağlantıları güçleniyor, bazıları zayıflıyor. Beyin gün içinde karşılaştığımız bilgileri adeta yeniden düzenliyor. Bu yüzden sabaha kadar ders çalışmak her zaman daha fazla öğrenmek anlamına gelmiyor. Bazen daha fazla çalışmak yerine uyumak, öğrendiklerimizin kalıcı hale gelmesine yardımcı oluyor. Uyku duygularımızı da etkiliyor. Uykusuz kaldığımızda yalnızca dikkatimiz dağılmıyor. Duygusal tepkilerimizi kontrol etmek de zorlaşabiliyor. Beynin tehdit ve korku gibi duyguların işlenmesinde rol oynayan amigdala ile bu tepkileri düzenleyen prefrontal korteks arasındaki iletişim uyku kaybından etkilenebiliyor. Bu nedenle uykusuzken küçük bir problem gözümüzde büyüyebiliyor. Normalde üzerinde durmayacağımız bir söz bizi öfkelendirebiliyor. Bazen sorun gerçekten büyüdüğü için değil, beynimiz onu düzenlemekte zorlandığı için büyüyor. Üstelik mesele yalnızca ruh hali değil. Uyku ile bağışıklık sistemi arasında da önemli bir ilişki var. Yetersiz uyku bağışıklık yanıtını etkileyebiliyor. Metabolizma da bundan payını alıyor. Kontrollü insan çalışmalarında kısa süreli uyku kısıtlamasının insülin duyarlılığını azaltabildiği gösterildi. Yani uykudan çaldığımız saatlerin faturası yalnızca ertesi günkü esnemelerle ödenmiyor. Bedenin farklı sistemleri bu değişikliğe cevap veriyor. Burada önemli bir ayrıntıyı da unutmamak gerekiyor. “Bir gece uyumadım, beynim kendini yemeye başladı” demek bilimsel olarak doğru değil. En çok konuşulan astrosit çalışması fareler üzerinde yapıldı. Hayvan deneylerinden insanlara doğrudan sonuç çıkarmak mümkün değil. Ama bu, uykunun önemsiz olduğu anlamına da gelmiyor. Tam tersine, insanlarda yapılan çok sayıda araştırma yetersiz uykunun dikkat, hafıza, duygu düzenleme, metabolizma ve bağışıklık gibi pek çok sistemi etkileyebildiğini gösteriyor. Belki de uykuyla ilgili en büyük yanılgımız, onu kaybedilecek zaman olarak görmemiz. Bir işi yetiştirmek için uykudan vazgeçiyoruz. Bir bölüm daha izlemek için uykudan vazgeçiyoruz. Bir mesajı cevaplamak için uykudan vazgeçiyoruz. Oysa bazen beynimizin ihtiyacı daha fazla çalışmak değil, biraz daha fazla uyumak. Çünkü siz yatağa girdiğinizde hayat durmuyor. Beyniniz çalışmaya devam ediyor. Hafızayı düzenliyor, sinir bağlantılarını yeniden şekillendiriyor, metabolik süreçleri yönetiyor ve günün yükünü toparlıyor. Biz gözlerimizi kapatıyoruz. Beynimiz gece vardiyasına başlıyor. Belki de uykuya biraz daha farklı bakmanın zamanı geldi. Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama Ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM-TTO)