Sloganların Gölgesinde Karartılan Hakikât: "Din İşi Ayrı, Devlet İşi Ayrı" mı?

Sloganların Gölgesinde Karartılan Hakikât: "Din İşi Ayrı, Devlet İşi Ayrı" mı? "Din siyasete karışmasın” söylemi gerçekten tarafsızlık mı ifade ediyor, yoksa İslâm’ın hayatı kuşatan ilkelerini kamusal alandan uzaklaştırmayı mı hedefliyor? Kur’ân’ın ilkeleri yalnızca vicdanlara mı hapsedilmeli, yoksa hayatın bütün alanlarına rehberlik mi etmelidir? Günümüzün sosyo-politik tartışmalarında sıkça tekrarlanan ve zamanla sorgulanması dâhi istenmeyen bir slogan hâline getirilen bir ifade vardır: "Din işi ayrı, devlet işi ayrı; dîni siyasete karıştırmayın!" Bu söylem, çoğu zaman üzerinde düşünülmeden kabul edilen bir ön kabule dönüşmüştür. Oysa tarihî gerçeklik, Kur'ân-ı Kerîm'in ortaya koyduğu ilkeler ve İslâm medeniyetinin tecrübesi birlikte değerlendirildiğinde, meselenin bu kadar basit olmadığı görülmektedir. Çünkü tartışılması gereken esas konu, dînin siyasete araç edilmesi değil; İslâm'ın hayata dair ortaya koyduğu ahlâkî ve hukukî ilkelerin toplum ve devlet yönetiminde herhangi bir karşılığının bulunup bulunmadığıdır. Asıl soru şudur: Kur'ân-ı Kerîm'e ve İslâm'ın ilk dönem uygulamalarına göre din, yalnızca bireyin vicdanında yaşanacak bir inanç mıdır; yoksa fertten aileye, ekonomiden hukuka, eğitimden kamu yönetimine kadar hayatın bütün alanlarına rehberlik eden ilâhî bir hayat nizamı mıdır? Tarihî Gerçeklik: Asr-ı Saâdet ve İlk Dönem Uygulamaları İslâm'ın kuruluş dönemine bakıldığında, din ile toplum yönetiminin birbirinden tamamen ayrıldığına dair herhangi bir örnek bulunmamaktadır. Aksine, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) Medîne'de oluşturduğu yapı, dînî rehberlik ile toplumsal yönetimin birbirini tamamladığını göstermektedir. Hicretten sonra hazırlanan Medîne Vesîkası (Sahîfetü'l-Medîne), tarihçiler tarafından insanlık tarihinin ilk yazılı anayasal metinlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu belge, Müslümanlar, Yahudiler ve Medine'de yaşayan diğer toplulukların hak ve sorumluluklarını belirlemiş; din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına alırken ortak savunmayı, kamu düzenini ve hukukî sorumlulukları da düzenlemiştir. Bu çerçevede Hz. Muhammed (s.a.v.), yalnızca Allah'ın vahyini tebliğ eden bir peygamber değil; aynı zamanda anlaşmazlıkları çözen en yüksek hakem, kamu düzenini sağlayan yönetici, ordu komutanı ve toplumun siyasî lideri olarak görev yapmıştır. Bu yapı, bugünkü anlamda modern ulus-devlet modeliyle birebir örtüşmese de, kabile esasını aşan siyasî ve hukukî bir toplum düzeni oluşturmuştur. Hz. Peygamber'den sonra gelen Hulefâ-i Râşidîn de aynı anlayışı sürdürmüştür. Hz. Ebû Bekir (r.a.), zekât vermeyi reddeden kabilelere karşı yürüttüğü mücadelede meseleyi yalnızca ekonomik bir konu olarak değil, İslâm toplumunun birlik ve hukuk düzenini hedef alan bir isyan olarak değerlendirmiştir. Hz. Ömer (r.a.) döneminde kurulan divan teşkilatı, beytülmâl sistemi, kadılık müessesesi, nüfus kayıtları, kamu denetimi ve idarî teşkilatlanma; Kur'ân'ın adalet, emanet, ehliyet ve kul hakkı ilkelerinin devlet yönetimine nasıl yansıtıldığını gösteren önemli örneklerdir. Kararların önemli bir kısmı ise şûrâ ve ictihad yoluyla alınmış, böylece vahyin temel ilkeleri değişmeden korunurken yeni meseleler çözüme kavuşturulmuştur. Osmanlı Tecrübesi Osmanlı Devleti de büyük ölçüde bu geleneği devam ettirmiştir. Hukuk sistemi esas itibarıyla Hanefî fıkhına dayanan şer'î hukuk üzerine kurulmuş; kadılar hem yargı hem de birçok idarî görevi yerine getirmiştir. Bunun yanında örfî hukuk da uygulanmış; özellikle vergi, idarî teşkilatlanma ve kamu düzeni gibi alanlarda padişah kanunnâmeleri yürürlüğe konulmuştur. Ancak genel kabul gören hukuk anlayışına göre bu düzenlemelerin şer'î hukukun temel ilkelerine aykırı olmaması esastı. Şeyhülislâmlık makamı da fetvalarıyla bu meşruiyet zeminini gözetmiştir. Dolayısıyla Osmanlı sistemi, ne mutlak anlamda bir teokrasi ne de dîni bütünüyle kamusal hayatın dışına iten seküler bir modeldi. Şer'î esaslarla örfî düzenlemelerin birlikte yürütüldüğü, şartlara göre gelişen bir hukuk ve yönetim tecrübesiydi. Elbette İslâm tarihi tek tip bir yönetim modeli ortaya koymamaktadır. Emevîler ve Abbâsîlerden itibaren siyasî otorite ile ilmî-dinî otorite arasında farklı dengeler oluşmuş, uygulamalar zaman zaman ideal çizgiden uzaklaşmıştır. Ancak bu tarihî farklılıklar, Kur'ân ve Sünnet'in yönetime ilişkin temel ilkelerini ortadan kaldırmamıştır. Kur'ân'ın Hükümleri Dünya Hayatını da Düzenler Kur'ân-ı Kerîm yalnızca âhiret hayatını anlatan bir kitap değildir. Aynı zamanda insanların dünya hayatını adalet, hakkaniyet ve ahlâk temelinde düzenleyen ilâhî bir rehberdir. Bu sebeple Kur'ân'da faiz, ticaret, miras, aile hukuku, ceza hükümleri, şahitlik, kamu düzeni, savaş hukuku, emanet, şûrâ ve adalet gibi konular ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Çünkü bunların tamamı dünya hayatına aittir. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder." (Nisâ, 58) Yine Kur'ân'da: "Onların işleri aralarında istişare iledir." (Şûrâ, 38) ve "İş konusunda onlarla istişare et." (Âl-i İmrân, 159) buyrularak yönetimde danışma ilkesinin önemi vurgulanmıştır. Kur'ân'ın bu hükümleri, yalnızca bireysel ahlâka değil; toplumsal hayatın ve yönetimin temel esaslarına da yön vermektedir. Bu durum, Kur'ân'da devlet yönetimine ilişkin bütün ayrıntıların yer aldığı anlamına gelmez. İslâm, değişmeyen temel ilkeleri belirlemiş; bunların uygulanış biçimini ise zamanın şartlarına, maslahat ilkesine ve meşru ictihada bırakmıştır. Ancak adalet, emanet, liyakat, istişare, kul hakkı ve zulmün önlenmesi gibi temel ilkelerin kamusal hayattan tamamen dışlanması da Kur'ân'ın ortaya koyduğu hayat anlayışıyla bağdaşmamaktadır. Hz. Peygamber (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur: "Hepiniz çobansınız ve hepiniz yönettiklerinizden sorumlusunuz." (Buhârî, Müslim) Bu hadis, yönetimin de ilâhî sorumluluk taşıyan bir emanet olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Kavramsal Çelişkiler ve Hâkimiyet Meselesi Bugün sıkça dile getirilen "Din siyasete karışmasın." sloganı, ilk bakışta dînin siyasî çıkarlar uğruna istismar edilmesine karşı masum bir uyarı gibi algılanabilmektedir. Elbette dînin, şahısların veya grupların siyasî menfaatlerine araç edilmesi İslâm'ın da tasvip ettiği bir durum değildir. Ancak bu slogan çoğu zaman bunun ötesine taşınmakta; dînin yalnızca siyasetten değil, kamu yönetiminden, hukuktan, eğitimden, ekonomiden ve toplumsal hayattan da uzak tutulması gerektiği anlayışına dönüşmektedir. Oysa Kur'ân-ı Kerîm, yalnızca ferdin vicdanına hitap eden bir ibadet kitabı değildir. İnanç esaslarından ibadetlere, aile hukukundan mirasa, ticaretten cezaya, yöneticilerin sorumluluklarından savaş ve barış hukukuna kadar hayatın hemen her alanına ilişkin temel hükümler ve ilkeler vazetmektedir. Bu sebeple İslâm'ı yalnızca mâbede ve bireysel vicdana hapseden bir anlayış, Kur'ân'ın ortaya koyduğu bütüncül hayat tasavvuruyla bağdaşmamaktadır. Kur'ân; adaleti emreder, zulmü yasaklar; emanetin ehline verilmesini ister, faiz ve haksız kazancı haram kılar; şûrâyı teşvik eder, kul hakkını dokunulmaz kabul eder; aileyi, mirası, ticareti ve sosyal hayatı düzenleyen hükümler vazeder. Bunların tamamı dünya hayatına yöneliktir. Dolayısıyla bu ilâhî rehberliğin kamusal hayattan tamamen uzak tutulmasını istemek, sadece bazı ahlâkî değerleri değil, Kur'ân'ın hayatı düzenleyen hükümlerini ve ilkelerini de kamusal alanın dışına çıkarmayı ifade eder. Burada temel mesele, dîni siyasî ideolojilerin veya iktidar mücadelelerinin aracı hâline getirmek değildir. Asıl mesele; Allah'ın indirdiği ölçülerin, insan hayatının en geniş alanında ne ölçüde belirleyici olacağıdır. Çünkü hayatı düzenleyen hükümleri yalnızca bireyin özel dünyasıyla sınırlandırmak, İslâm'ın kendisini tanımladığı hayat anlayışıyla bağdaşmamaktadır. Müslüman açısından hâkimiyetin gerçek sahibi Allah'tır. Kur'ân'ın hükümleri ve ortaya koyduğu temel ilkeler yalnızca okunmak veya ahlâkî tavsiyeler olarak benimsenmek için değil; fert ve toplum hayatına rehberlik etmek için gönderilmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Hüküm yalnız Allah'ındır." (Yûsuf, 40) Bu sebeple İslâm; ekonomiden adalete, bireysel ahlâktan toplumsal yönetime kadar hayatın hiçbir alanını başıboş bırakmayan ilâhî bir nizamdır. Kur'ân'ın rehberliğini hayatın ve idarenin dışına itmeye yönelik anlayışlar, sonuç itibarıyla Allah'ın insanlık için vazettiği ölçülerin kamusal hayattaki belirleyiciliğini reddeden bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Dînini Yaşayan Bir Müslümanın Siyaseti ile Dîni İstismar Etmek Aynı Şey Değildir Bu tartışmada gözden kaçırılan önemli bir hakikat daha vardır. "Din siyasete karışmasın." anlayışını benimseyen çevrelerin bir kısmı, Müslüman bir siyasetçinin konuşmalarında Kur'ân'dan, sünnetten, Allah'tan, ahlâktan veya İslâm'ın hükümlerinden söz etmesini çoğu zaman "dîni siyasete alet etmek" şeklinde değerlendirmektedir. Oysa bu değerlendirme, samimiyetle dînini yaşayan bir Müslümanın hayat anlayışıyla bağdaşmamaktadır. İslâm, insanın yalnızca belirli zamanlarda veya belirli mekânlarda yaşadığı bir inanç değildir. Müslüman, ticaretinde de ailesinde de eğitiminde de hukuk anlayışında da kamu görevinde de aynı inancın sorumluluğunu taşır. Bu sebeple, dînini hayatının bütün alanlarında yaşamaya çalışan bir Müslümanın siyaset yaparken de inancının şekillendirdiği adalet, emanet, şûrâ, merhamet, kul hakkı ve hakkaniyet gibi Kur'ânî ilkeleri dile getirmesi son derece tabiidir. Aksi hâlde ondan, kamu görevine geldiğinde inancını ve değerlerini kapının dışında bırakması istenmiş olur ki, bu da İslâm'ın bütüncül hayat anlayışıyla bağdaşmaz. Bununla birlikte, burada dikkatle korunması gereken önemli bir çizgi vardır. Bir kimsenin dînî söylemde bulunması tek başına "dîni siyasete alet ettiği" anlamına gelmez. Dîni istismar etmek; dînî değerleri samimiyetle yaşamak veya dile getirmek değil, onları şahsî, siyasî ya da ideolojik çıkar sağlamak amacıyla kullanmaktır. İnanmadığı hâlde inanıyormuş gibi görünmek, dînî kavramları oy kazanmak, makam elde etmek, menfaat temin etmek veya insanları aldatmak için kullanmak ise İslâm'ın şiddetle reddettiği bir riyakârlık ve dînî istismar biçimidir. Kur'ân-ı Kerîm münafıkları, inandıkları için değil; inanmadıkları hâlde inanmış gibi göründükleri ve dîni menfaatlerine araç yaptıkları için kınamaktadır. Dolayısıyla mesele, bir Müslümanın siyaset yaparken dîninden söz etmesi değil; dîni samimiyetle yaşayıp yaşamadığı ve onu şahsî çıkarlarına vasıta yapıp yapmadığıdır. Bu bakımdan, samimiyetle İslâm'ı yaşayan bir Müslümanın kamu görevinde de Kur'ân'ın ölçülerini savunması dînin istismarı değil, inancının tabiî bir yansımasıdır. Buna karşılık, dîni yalnızca şartlar gerektirdiğinde hatırlayan, onu siyasî menfaat için kullanan ve menfaat elde ettikten sonra ilâhî ölçülerden uzaklaşan bir anlayış ise dînin istismarıdır. İslâm'ın reddettiği de işte bu samimiyetsizlik ve ikiyüzlülüktür. Bu sebeple doğru olan, 'din siyasete karışsın mı, karışmasın mı?' sorusu değil; siyasetin ve kamu yönetiminin Allah'ın emrettiği adalet, emanet, liyakat ve kul hakkı ilkelerine ne kadar bağlı kaldığı ve dînin siyasî çıkarlar uğruna istismar edilip edilmediği sorusudur. İslâm, insan hayatını parçalayarak değil; bir bütün olarak ele alan ilâhî bir dindir. İnanç, ibadet, ahlâk, hukuk, ekonomi, aile ve kamu yönetimi, Kur'ân'ın rehberliğinde birbirini tamamlayan unsurlardır. Bu sebeple İslâm'ın hükümlerini yalnızca bireyin özel hayatına indirgemek, onun ortaya koyduğu hayat tasavvurunu daraltmak anlamına gelir. Elbette tarih boyunca Müslüman toplumlar bu ilkeleri farklı yönetim biçimleri içinde uygulamış; zamanın şartlarına göre farklı idarî modeller geliştirmiştir. Ancak değişmeyen esas, adaletin, emanetin, liyakatin, şûrânın, kul hakkının ve Allah'ın koyduğu temel ölçülerin toplum hayatına yön vermesidir. Bugün Müslümanlara düşen görev; sloganların peşinden gitmek değil, Kur'ân ve sahih sünneti doğru anlayarak hayatın bütün alanlarında ilâhî ölçüleri hâkim kılmaya gayret etmektir. Çünkü gerçek adalet, insanın koyduğu geçici ölçülerle değil, âlemlerin Rabbi olan Allah'ın indirdiği değişmez hakikâtlerle tam anlamıyla hayat bulacaktır. Mithat Güdü Emekli İmam Hatip / Gazeteci - Yazar