Allah Bize Kendimizi Bildirmek İçin İmtihan Eder

Allah Bize Kendimizi Bildirmek İçin İmtihan Eder İnsan hayatının en önemli hakikatlerinden biri imtihandır. Dünya, insanın başıboş bırakıldığı bir yer değil; kabiliyetlerinin ortaya çıktığı, tercihleriyle şahsiyetini inşa ettiği ve ebedî hayata hazırlandığı bir imtihan meydanıdır. Fakat mühim bir soru var yine de. Allah Teâlâ zaten her şeyi ezelî ilmiyle biliyorsa, kullarını neden imtihan ediyor? Bu sorunun cevabı, imtihanın mahiyetini doğru anlamaktan geçer. Allah'ın kullarını imtihan etmesi, hâşâ bilmediği bir şeyi öğrenmek için değildir. Çünkü Allah'ın ilmi ezelîdir. O, geçmişi, hâli ve geleceği aynı anda bilir. İnsanların ne yapacağını, hangi tercihte bulunacağını, hangi şartlarda nasıl davranacağını daha onlar yaratılmadan önce de bilir. Öyleyse imtihanın hikmeti nedir? İmtihan, Allah'ın bilmesi için değil, kulun kendi hakikatini ortaya koyması içindir. İnsan kendi hakkında çok şey söyleyebilir. “Ben sabırlıyım, adilim, dürüstüm, fedakârım, Allah'a bağlıyım.” diyebilir. Fakat insanın gerçek karakteri, sözlerinden ziyade karşılaştığı imtihanlar karşısındaki tavrıyla ortaya çıkar. Bir insanın sabrı, sıkıntı geldiğinde belli olur. Adaleti, menfaatiyle çatıştığında ortaya çıkar. İmanının kuvveti, korkularla karşılaştığında anlaşılır. Dürüstlüğü ise kimsenin görmediği yerde sınanıyor. Merhameti, kendisine hiçbir menfaat sağlamayan insanlara karşı davranışında görünür. Demek ki imtihan, insanın iç dünyasında bulunan kabiliyet ve eğilimleri fiile çıkaran bir ilâhî ölçüdür. İmtihan Bir Keşif Değil, Bir İzhar Vesilesidir Allah'ın ilmi bizim ilmimiz gibi değildir. Biz bir insanın ne yapacağını ancak olay gerçekleştikten sonra öğrenebiliriz. Allah ise kulunun geçmişini, bugününü ve geleceğini bilir. Bu sebeple “Allah beni neden imtihan ediyor, zaten nasıl davranacağımı biliyor?” sorusu, imtihanın maksadını tam olarak kavramamaktan kaynaklanır. Çünkü bilmek başka, yaşatmak ve ortaya çıkarmak başkadır. Bir öğretmen öğrencisinin kabiliyetini biliyor olabilir. Fakat öğrencinin başarılı olabilmesi için sınava girmesi gerekir. İmtihan öğretmene yeni bir bilgi kazandırmaz; öğrencinin bilgisini fiilen ortaya çıkarır. İlâhî imtihan da bunun çok daha yüksek ve hikmetli bir biçimidir. İnsanın hangi tercihi yapacağı Allah'ın ilminde malumdur. Fakat insan, kendi iradesiyle o tercihi yaparak kendi lehinde veya aleyhinde bir delil meydana getirir. Böylece ahirette “Ben bunu yapmadım, bana haksızlık edildi.” diyebileceği bir mazeret kalmaz. ** İnsan Kendi Şahsiyetini İmtihanlarla Kazanır İnsan dünyaya geldiğinde birçok kabiliyetle donatılmıştır. Bu kabiliyetlerin hangi yönde gelişeceği, büyük ölçüde hayat boyunca karşılaştığı imtihanlarla belirlenir. Zenginlik bir imtihandır. Fakirlik bir imtihandır. Sağlık bir imtihandır. Hastalık bir imtihandır. Makam bir imtihandır. Makamdan mahrumiyet de bir imtihandır. Övgü bir imtihandır. Eleştiri de bir imtihandır. Güç sahibi olmak bir imtihandır. Güçsüzlük de bir imtihandır. Kısacası insanın başına gelen her hâl, onun için bir imtihan sahası.. Asıl mesele, başımıza ne geldiğinden ziyade başımıza gelen karşısında nasıl davrandığımız. Tam da burada insanın “şahsiyeti” ortaya çıkar. Bir insanın tabiatında dürüstlük varsa, imkân bulduğunda bunu davranışlarıyla gösterir. Kötü bir eğilim taşıyorsa, fırsat bulduğunda o eğilim de kendisini belli eder. Bu sebepten her türlü imtihan, insanın içindeki cevheri veya zaafı görünür hâle getirir. İlâhî adalet böylece tam olarak tecelli eder elbette. Eğer insan hiçbir şey yapmadan doğrudan cennet veya cehenneme gönderilseydi, insan “Ben ne yaptım ki?” diyebilirdi. Fakat Allah insana akıl, irade, vicdan ve imkân vermiş; ardından peygamberler ve vahiy yoluyla doğru yolu göstermiştir. Sonra da insanı kendi tercihleriyle baş başa bırakmıştır. Bu sebeple insanın ahirette göreceği karşılık, onun kendi iradesiyle ortaya koyduğu hayatın neticesidir. Kur'an-ı Kerim'in ifade ettiği üzere: “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” (Necm, 53/39) Bu açıdan dünya hayatı, insanın ebedî hayattaki derecesini belirleyen büyük bir imtihan meydanıdır. Başarı, imtihanın olmaması değil; imtihanı foğru anlamaktır. İnsan bazen başına gelen sıkıntıları yalnızca musibet olarak görür. Oysa mümin için musibetler bile birer eğitim ve terbiye vesilesidir. Bir hastalık insana aczini öğretir. Bir kayıp, dünyanın geçiciliğini hatırlatabilir. Bir başarısızlık, gururu kırar bazen. Bir haksızlık, adalet duygusunu güçlendirebilir. Bir yalnızlık, insanı Rabbine daha fazla yöneltebilir. Mümin, karşılaştığı her olayda “Bununla ne kaybettim?” sorusundan önce “Rabbim bu hâl ile bana ne öğretiyor?” diye düşünmelidir. Ama her musibeti “Benim günahımın cezasıdır.” diye yorumlamak doğru değildir. Peygamberler ve salih kullar da büyük imtihanlardan geçirilmiştir. Bazen imtihan, insanın derecesini yükseltmek; bazen günahlarına kefaret olmak; bazen de onda bulunan güzel bir kabiliyeti ortaya çıkarmak için olabilir. ** İmtihanın En Büyük Meyvesi: Kendini Tanımak İnsan başkasını tanımaya çok meraklıdır. Kim ne yaptı, kim ne söyledi, kim nerede hata etti; bunları konuşur durur. Oysa insanın asıl tanıması gereken kişi kendisidir. İmtihanlar bize kendimizi gösterir. Bir olay karşısında öfkeleniyorsak, öfkemizin farkına varırız. Bir menfaat karşısında zaaf gösteriyorsak, zaafımızı görürüz. Bir makam bizi değiştiriyorsa, nefsimizin durumunu anlarız. Bir sıkıntı karşısında sabredebiliyorsak, sabrımızın derecesini fark ederiz. Bu bakımdan imtihan, insanın kendisini tanıması için kurulmuş bir aynadır. İnsan bu aynaya bakıp kendi kusurlarını görürse, onları düzeltme imkânı bulur. Fakat kusurlarını görmez veya başkalarının kusurlarıyla meşgul olarak kendisini temize çıkarırsa, imtihanın en önemli dersini kaçırmış olur. Netice olarak diyebiliriz ki Allah bizi tanımadıgı için değil, biz kendimizi bilip ortaya koyalım diye imtihan ediyor Öyleyse dünya hayatındaki imtihanları Allah'ın bizim hakkımızdaki bilgisinin eksikliğiyle açıklamak mümkün değildir. Allah bilir; biz ise yaşar, tercih eder ve tercihimizin neticesini ortaya koyarız. İmtihan, ilâhî ilme yeni bir bilgi kazandırmaz; insanın kendi iradesiyle ortaya koyduğu hakikati fiilen görünür hâle getirir. Bu yüzden hayatımızdaki her imtihanı bir şikâyet konusu olarak değil, aynı zamanda bir terbiye, tanıma ve yükselme fırsatı olarak görmeliyiz. Belki de insanın hayat boyunca sorması gereken en önemli soru şu: “Allah benim hakkımda ne biliyor?” değil, “Ben imtihanlar karşısında nasıl bir insan olduğumu ortaya koyuyorum?” Çünkü Allah'ın ilmi bizim üzerimizde zaten kuşatıcıdır. Asıl mesele, bizim o ilmin karşısında hangi kul olduğumuzu kendi irademizle ortaya koymamızdır. İşte imtihanın sırrı burada saklıdır: Allah öğrenmek için imtihan etmez; insan kendisini tanısın, hakikati ortaya çıksın ve adaletle hükmedilecek bir hayat yaşasın diye imtihan edilir. Mehmet Nuri Bingöl