İnsan Yüzü Bir Sahnedir

İnsan Yüzü Bir Sahnedir Görünen benlik, çoğu zaman yaşanan duygunun kendisi değil; toplumun onayladığı hâlidir. Modern insan, hissettiklerini değil, hissetmesi bekleneni sergiler. Yüz ile kalp arasındaki mesafe de tam olarak burada başlar. İnsan yüzü, çoğu zaman kalbin doğrudan bir tercümesi değildir. Bunu fark etmek için uzun yıllar yaşamaya değil; birkaç derin incinmeye yeter. Çünkü insan, zamanla değil; maruz kaldığı hayal kırıklıklarıyla, yanlış anlaşılmalarla ve bastırmak zorunda kaldığı duygularla öğrenir ki, görünen her hâl yaşananı anlatmaz. Gülümseyen bir yüz, huzurun kanıtı değildir. Sakin bir duruş, içsel dengeyi garanti etmez. Hatta kimi zaman en yüksek kahkahalar, en derin sessizlikleri örter. Modern toplumda “iyi görünmek”, çoğu birey için bir duygusal durumdan çok, öğrenilmiş bir hayatta kalma becerisidir. Bu durumu en çarpıcı biçimde analiz eden isimlerden biri Erving Goffman’dır. Gündelik Hayatta Benliğin Sunumu adlı eserinde Goffman, toplumsal yaşamı bir sahne metaforu üzerinden açıklar. Ona göre birey, sosyal ilişkiler içinde sürekli bir “rol” icra eder. Ön sahnede sergilenen benlik ile arka sahnede yaşanan duygular çoğu zaman örtüşmez. Yüz, bu sahnenin en görünür dekorudur. İnsan, ne hissettiğini değil; ne hissetmesinin beklendiğini yansıtır. Çünkü toplumsal düzen, içtenliği değil, uyumu ödüllendirir. Bu bağlamda modern insanın yüzü, giderek bir “denge maskesi”ne dönüşmüştür. Ne fazla mutsuz görünmek kabul edilir ne de aşırı sevinç makbuldür. Acı ölçülü yaşanmalı, sevinç kontrollü sergilenmelidir. Bu ölçü, bireyin iç dünyasından değil; toplumun görünmez normlarından beslenir. Pierre Bourdieu’nün ifadesiyle, bu normlar bireyin bedenine ve davranışlarına “habitus” aracılığıyla yerleşir. İnsan, çoğu zaman farkında bile olmadan nasıl bakacağını, nasıl güleceğini, neyi göstermeyip neyi saklayacağını öğrenir. Georg Simmel, modern şehir yaşamını analiz ederken, bireyin yoğun uyarana maruz kalma hâli karşısında duygusal bir mesafe geliştirdiğini söyler. Kalabalıklar içinde var olabilmek için insan, duyusal ve duygusal tepkilerini köreltir. Bu mesafe önce davranışlara, sonra mimiklere, en sonunda da iç dünyaya sirayet eder. Yüzler nötrleşir, duygular sadeleşir. Böylece kalp ile yüz arasındaki bağ giderek zayıflar. Bu duruma dair gündelik hayattan örnekler düşündüğümüzde tablo daha da netleşir. Her sabah işine düzenli giden, çevresi tarafından “güçlü” olarak tanımlanan bir kadın… Yüzü sakin, dili ölçülüdür. Oysa geceleri uykusuzdur; sürekli yetersizlik hissiyle boğuşur ve kimseye yük olmamak için susmayı seçer. Çünkü toplum, güçlü görünenin yardıma ihtiyaç duyabileceği ihtimalini görmezden gelmeyi tercih eder. Ya da sosyal medyada sürekli neşeli kareler paylaşan bir adam… Gülüşü eksik olmaz. Ancak iç dünyasında ağır bir yalnızlık taşır. Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” kavramıyla ifade ettiği gibi, çağdaş ilişkiler derinleşmeden tüketilir. Bağlar geçicidir, temas yüzeyseldir. Bu akışkanlık içinde birey, derine inmeyi riskli bulur. Çünkü derinlik, anlaşılmama ve incinme ihtimalini beraberinde getirir. Kalp ile yüz arasındaki bu mesafe, çoğu zaman ahlaki bir zaaf değil; toplumsal bir savunma stratejisidir. İnsan, hissettiklerini açıkça gösterdiğinde zayıf düşeceğini, dışlanacağını ya da yanlış yorumlanacağını düşünür. Bu nedenle susar, gizler, gülümser. Ancak uzun vadede bu stratejinin bedeli ağırdır. Sürekli yüzle yaşayıp kalbi ihmal eden birey, bir süre sonra ne hissettiğini de ayırt edemez hâle gelir. Çünkü bastırılan duygu yok olmaz. Yalnızca biçim değiştirir. Kimi zaman bedensel ağrılarla, kimi zaman öfke patlamalarıyla, kimi zaman tükenmişlik ve anlamsızlık hissiyle kendini gösterir. Richard Sennett’in belirttiği gibi, modern toplumda birey yalnızca performans üretmez; aynı zamanda duygularını da “yönetmek” zorunda kalır. Bu duygusal yönetim hâli, insanı kendi iç dünyasına yabancılaştırır. Belki de bu yüzden günümüz dünyasında en büyük nezaket, karşımızdakinin yüzüne değil; ihtimaline saygı duymaktır. Gülümsüyorsa mutlu olmayabileceğini, susuyorsa anlatacak çok şeyi olabileceğini hesaba katmaktır. Çünkü insan yüzü her şeyi söylemez. Ama dikkatle bakıldığında, çoğu zaman söylemediklerini fısıldar. Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN