Unutma Hakkını Kaybeden Toplum: Her Şeyi Hatırlayıp Hiçbir Şeyi Anlamayan İnsanlar

Unutma Hakkını Kaybeden Toplum: Her Şeyi Hatırlayıp Hiçbir Şeyi Anlamayan İnsanlar Modern toplumun en büyük paradokslarından biri şudur: İnsanlık tarih boyunca hiç olmadığı kadar çok bilgiye sahip, fakat hiçbir dönem bu kadar az bilince sahip olmadı. Bugün insanlar her şeyi kaydediyor, her şeyi arşivliyor, her şeyi saklıyor; ama neredeyse hiçbir şeyi gerçekten hatırlamıyor. Çünkü hatırlamak, sadece bilgiyi depolamak değildir. Hatırlamak, anlam vermektir. Hatırlamak, geçmişle yüzleşmektir. Hatırlamak, sorumluluk almaktır. Bugünün insanı ise hatırlamak yerine veri biriktiriyor. Alman filozof Friedrich Nietzsche, insanın sağlıklı kalabilmesi için unutabilme yeteneğine de sahip olması gerektiğini söyler. Ona göre insan, her şeyi hatırlarsa yaşayamaz; fakat hiçbir şeyi anlamadan hatırlarsa da insan kalamaz. Bugün yaşadığımız tam olarak budur. Unutamıyoruz, çünkü her şey kayıt altında. Ama anlayamıyoruz, çünkü hiçbir şey üzerinde düşünmüyoruz. Telefonlarımız, bulut sistemleri, sosyal medya arşivleri, mesaj kayıtları… Hayatımızın tamamı depolanıyor. Fakat hafızamız derinleşmiyor, aksine yüzeyselleşiyor. Fransız düşünür Paul Ricoeur, modern çağda hafızanın yerini arşivin aldığını söyler. Arşiv çoğaldıkça, hatırlama azalır. Çünkü insan, hatırlamak için değil, bulmak için yaşamaya başlar. Bugün insanlar bir anıyı hatırlamak yerine galeriyi açıyor. Bir bilgiyi düşünmek yerine Google’a yazıyor. Bir ilişkiyi anlamak yerine eski mesajları okuyor. Bu yüzden modern insan geçmişini yaşamıyor, geçmişinin ekran görüntülerine bakıyor. Toplumlar için de durum farklı değildir. Eskiden toplumların hafızası vardı. Şimdi ise toplumların veri tabanı var. Sosyolog Zygmunt Bauman, modern çağın en büyük sorunlarından birinin “akışkan hafıza” olduğunu söyler. Hiçbir şey kalıcı değildir, hiçbir şey kök salmaz, hiçbir şey uzun süre anlam taşımaz. Her şey hızla gelir, hızla gider, hızla unutulur. Bu yüzden bugün insanlar aynı hataları tekrar tekrar yapıyor. Çünkü hatırlamıyorlar. Hatırlamadıkları için ders almıyorlar. Ders almadıkları için değişmiyorlar. Toplumlar travmaları konuşuyor ama yüzleşmiyor. Geçmişi anıyor ama anlamıyor. Tarihi tartışıyor ama öğrenmiyor. Ve en tehlikelisi şudur: Sürekli konuşan toplumlar, çoğu zaman hiç düşünmeyen toplumlardır. İtalyan filozof Umberto Eco, bilgi çağının insanı için şu uyarıyı yapar: “Bilgi çoğaldıkça, anlam kendiliğinden artmaz. Aksine, anlam kaybolabilir.” Bugün insanlar bilgiye ulaşmak için değil, bilgiye maruz kalmak için yaşıyor. Her gün yüzlerce haber, binlerce görüntü, sayısız yorum… Ama hiçbirinin üzerinde duracak kadar sabır yok. Bu yüzden modern insanın en büyük sorunu cehalet değildir. Modern insanın en büyük sorunu anlam yorgunluğudur. Her şeyi gördüğü için hiçbir şey onu sarsmaz. Her şeyi duyduğu için hiçbir şey onu değiştirmez. Her şeyi bildiği için hiçbir şey ona yeni gelmez. Ve belki de bu çağın en büyük trajedisi şudur: İnsanlık hafızasını kaybetmedi. Hafızasının derinliğini kaybetti. Hatırlayan ama anlamayan, konuşan ama düşünmeyen, bilen ama değişmeyen toplumlar çoğaldıkça medeniyet ilerlemez, sadece hızlanır. Oysa ilerlemek ile hızlanmak aynı şey değildir. Çünkü bazen en büyük gerileme, çok hızlı giden toplumlarda görülür. Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM)